OS EFECTOS DA MAREA NEGRA PARA AS MULLERES GALEGAS.
AS MULLERES DE NEGRO, VIUVAS DE VIVOS EN GALIZA.

A catástrofe do Prestige ten rosto de muller, xa que logo todas as catástrofes e desastres naturais afectan mais ás mulleres debido ao seu dobre rol, produtivo e reprodutivo.

Son mulleres as mariscadoras que ficaron sen areais onde encorvar-se cada mañá para mariscar, para rabuñar area en procura do froito, son mulleres tamén as que venden o produto nos mercados. Porque os homes, nesa división sexual do traballo que afecta tamén ao mundo do mar, son pescadores de baixura ou de altura, proprietários ou non de pequenas embarcacións. A eles queda-lles a opción, difícil por suposto, de enrolaren-se noutros barcos, con outros patróns, de iren ao Gran Sol, ou de emigraren, como tantos outros varóns, a Canárias, a traballar na construcción (mariñeiros en terra, xentes de mar atrapados na illa). E que Galiza é aínda, cando o sentido do fluxo emigratório mudou no resto do estado español, convertido en terra de acollida, a única autonomia que segue a emigrar: mentres en Madrid falan do problema da inmigración, nosoutr@s aínda temos postos os ollos alén do mar e das montañas: fuga de capital humano, fuga de cerebros, fuga de man de obra nova, fuga de corazóns.

Mais as mulleres que viven do marisqueo, non poden ir á procura doutros areais e rocas nos que recoller as ameixas, as navallas, os berberechos, as algas, as minchas, os ourizos... non, elas non poden vender a sua forza de traballo noutro lugar, están suxeitas á costa. Elas son as que traballan nas feminizadas indústrias conserveiras, unha das grandes afectadas pola catástrofe, a elas serán as primeras que boten á rua: talvez, no mellor dos casos, podan chamar ás portas das coperativas textís para coseren, pasaren o ferro e remataren pezas de confección para a Gran Industria Téxtil Galega, a prezos de mercado de países en vias de desenvolvemento, e horários interminábeis e salários de 300 ^À, porque iso é Galiza, un país cun gran peso das actividades extractivas e indústrias de transformación, con man de obra barata e sumisa.

Desde a psicoloxia, a teoria e prática da cooperación, comproba-se unha e outra vez, que despois de toda catástrofe "natural" e mentres perduran os efectos desta, disparan-se os índices de violéncia, e particularmente da violéncia de xénero cara ás mulleres. Sobre elas caerán os efectos postraumáticos da catástrofe, o efecto do paro, das depresións... Elas soportarán aos homes deprimidos do seu entorno, as suas borracheiras, a sua ira canalizada nas suas mans... e elas terán que sacar forzas de onde non teñan para seguiren adiante. ¿Qué prezo lle poñemos a este efecto indirecto do verquido de cru, quen o asume?. Mais seguramente iso non estexa entre as previsións do goberno, pois cunha reparación económica repara-se todo mal, mesmo os impactos non previstos, como o da violéncia. Hai equipas de psicólog@s deslocadas ás zonas afectadas para atender as víctimas da catástrofe? Non, ese factor humano non se ten en conta ante males maiores como o desastre ecolóxico. Mais as mulleres e homes da zona tamén forman parte do ecosistema e sen el@s non pode haber un desenvolvemento sostíbel. Ter en conta este factor implicaria aumentar os gastos e recoñecer os outros impactos indirectos derivados do derrame do petroleiro. Talvez haberia que exixir, agora que aínda temos fresco o 25 de novembro, Dia Internacional Contra a Violéncia de Xénero, un Plano Estratéxico para a prevención da violéncia de xénero nas zonas afectadas, porque a violéncia virá con cada onda e cada marea a azotar-lles a face, psicolóxica e fisicamente, en cada porto, en cada aldea escollerá o vento que mais teña interiorizado do discurso androcéntrico...

Numerosas unidades de convivéncia ou famílias desmembrarán-se, desestructurarán-se, encherá-se de novo Galiza, como dixo Rosalia de Castro de "viuvas de vivos". Ficarán elas ao fronte da casa e das persoas dependentes (fill@s, anciás, enferm@s, encamad@s...) mentres eles, porque "En Galiza non se pide nada emigra-se", partirán. Porque a sumisión e a resignación forman parte da estructura sociocultural galega e se non se identifica o problema e traballa na sua disolución, como se traballa na disolución do sistema patriarcal, nunca sairemos adiante como pobo.

Seguimos a ser zona obxectivo nº1 dentro da casificación da UE: periféria física e económica, non damos alcanzado o tren de alta velocidade europeo, e mesmo cando o próprio tren chegue fará-o tarde e lentamente, porque somos un país de montañas, tratan de nos enganar unha e outra vez coa trampa do determinismo xeográfico, a xeografia é o noso destino, como o foron neste suceso tan desafortunado, os ventos e mareas da Costa da Morte, e seguirá-o sendo ciclicamente, se non se proíbe o tráfico deste tipo de petroleiros. Porque tamén a natureza é o destino das mulleres, seres inferiores sen dereito á palabra, seres predestinados pola sua natureza maternal a coidar dos outros. Cantas mulleres entrevistaron os médios de comunicación, a cantas lles preguntaron como afectará ás suas vidas diárias os efectos da crise que se aveciña? Tampouco @s xornalistas lle poñen rosto á crise, son poucas as fotografias que recollen ás mulleres participando en tarefas de limpeza das costas, son poucas as testemuñas delas recollidas: Onde están as mulleres galegas? E se hoxe non baixaron á beiramar non é porque non haxa nada que mariscar, é porque xa comezaron a nova administración da economia á que terán que enfrontaren-se.

Elas terán que administrar o subsídio de miséria que recibirán durante alguns meses, (se o reciben, elas, case sempre sen asegurar, sen papeis porque o seu traballo era un complemento do traballo masculino, economia submerxida base do sustento familiar), terán que facer números unha e otra vez para pagar os recibos da luz, da agua, do teléfono...

Os bens e servizos xerados na esfera reprodutiva, e polo tanto non monetarizados, (aínda que no mercado laboral si teñen un valor mercantil), terán que aumentar debido á crise -como demostran @s economistas de xénero unha e outra vez-. É dicer, aumentará o traballo realizado polas mulleres para lograr a subsisténcia da unidade de convivéncia ou familiar, terán que xerar bens e servizos que antes podian mercar porque dispuñan de ingresos próprios polo seu emprego ou o doutra persoa coa cal conviven no sector. Por exemplo, terán que cociñar mais do que o facian antes da crise. Agora non poderán mercar o polo asado, o prato prefabricado, non vale chamar a unha cadea de pizzas para solucionar unha da comidas do dia... Terán que percorrer todas as tendas e supermercados da zona en busca do mellor prezo para cada produto, aínda que iso supoña a pérdida dunha hora diária en ir de acó para aló, remendarán-se de novo os calcetíns, subirán-se na casa os baixos dos pantalóns, non se porá o lavavaixelas nen se conectará a calefacción (se os houber) senón que se quentarán bolsas de auga quente para tod@s polas noites, non se mandará aos nen@s no autobús escolar, senón que @s levarán diretamente elas, a pé ou no coche...

Todo isto aumentará as horas dedicadas polas mulleres ao rol reprodutivo, en detrimento do tempo dedicado para elas mesmas, para procuraren outro traballo, para poderen asistir a un curso de formación ocupacional que non terá estes factores en conta. Non saberán o que significan as palabras descanso nen ócio.

Tirarán como poidan das míseras pensións d@s maiores (as mais baixas do estado) que por lei de xénero, perdón de vida, lles tocou atender e coidar. Somos un país subsidiado, que malvive das pensións, un país no que as mulleres non queren ter fill@s, porque saben que non terán con qué alimenta-l@s, non terán emprego que lles ofrecer, só unha maleta, porque non ven futuro, só a emigración... porque elas a duras penas saen adiante. É o lento xenocídio do pobo galego, das suas xentes, da sua cultura, da sua língua, da sua paisaxe, do seu litoral, dos seus fondos mariños, do seu ecosistema, da sua riqueza e património natural.

En Galiza temos unha das rendas per cápita mais baixas da UE e unha das taxas de desemprego mais altas. Que pasará no prazo de 20-30 anos cando @s pensionistas vaian morrendo, de que viviremos? Non hai recámbio xeneracional, e non o vai haber durante décadas se a maneira de facer política non cámbia neste país. Temos a taxa de natalidade mais baixa do mundo, estamos condead@s á nosa própria extinción, como se está extinguindo a nosa língua, a que mais falantes perde, porque o pobo non quere falá-la, porque renega da mísera identidade que lle devolve. Como xa o sinalou a ONU, no ano internacional das linguas, o galego é unha língua en perigo de extinción, como algunhas das espécies de aves que habitan as costas, agora mais ameazadas aínda. E se morre a língua que lle dá nome ao ecosistema, morre tamén o ecosistema pois se perderán os matices e saberes que a singularidade de cada vocablo conleva, porque hai térmos que non teñen traducción, como as contradiccións entre a morriña, o orgullo e a raiba que me entran por ser galega.

E o desemprego que obriga, que forza á emigración, tamén ten rosto, como a marea negra, de muller: a taxa de paro feminino na Galiza dobra á masculina, e iso que levan anos desenvolvendo programas de fomento do emprego, programas que benefícian máis aos varóns, e en vez de diminuir as desigualdades habidas entre mulleres e homes, só serven para aumentar a desigualdade; o diñero dos fondos europeos segue a beneficiar aos que xa estaban enriba na pirámide social, porque non se ve o rosto feminino da poboación desempregada.

A reconversión da indústria naval e dos asteleiros, (eufemismo para referir-se á morte), a cota láctea (ou o que é o mesmo o desmantelamento do campo galego), a crise das vacas tolas, os desacordos pesqueiros, e agora o Prestige... (excusa ideal para acabar coa flota galega que os governos da UE queren desmantelar, por antiga, artesanal e pouco competitiva): Galiza vai á deriva como o Prestige. Preparen-se madrileñ@s, canari@s, ingles@s etc. para recibir a oleada de inmigrantes que lles chegarán, iso si, cos seus papeis en regra e permiso de residéncia avalados e co visto bo do governo. E non esquezan que na lama dos areais das rias, nos postos do mercado, nas conserveiras e nas casas dos pescadores, quedaron as mulleres atrapadas no seu rol de xénero.

Elisa G. Sánchez-Albornoz.

Consultora de xénero, emigrante en Madrid.